• BIST 98.653
  • Altın 143,637
  • Dolar 3,5674
  • Euro 3,9918
  • İstanbul 19 °C
  • Ankara 17 °C

İran Kürdistan İsyanları

İran Kürdistan İsyanları
Şahin Akdemir/ Yazdı: Çaldırandan “Mahabad Kürt Cumhuriyetine” kadar İran Kürdistanı isyanları:

Bu yazı işgalci emperyal zihniyetli İran ajanlarının tecavüz etmeye çalıştıkları ve sonrasında kendi bedeni(namusu ) uğruna canını feda eden FerinazXosrewani’nin tarihinde işgalcilere direnen bir ecdadının olduğunun hatırlatılmasıdır.

Tarihte bir millet için dönüm noktaları olan bazı olaylar gerçekleşir. Kürt milleti için de tarihte bazı dönüm noktaları gerçekleşmiştir. Kürtlerin yüz yıl önce 4 parçaya bölünmesi de Kürt tarihin belki en önemli dönüm noktası olmuştur. Artık Kürdistan denilen bölge Kürt halkı için sözde, resmiyette ise dört ülkenin sınırları arasında bölünmüştür.

(İran Kürdistanı’nın sınırlarının belirlenmesi 17 Mayıs 1639 yılında 4. Murat döneminde yapılan Kasr-ı Şirin Antlaşması ile belirlenir. Ve günümüze kadar gelir) 25 Mayıs 1514 Çaldıran Savaşı (çardêran) yine Kürtler için bir dönüm noktası olmuştur.

Sultan Selim döneminde Şah İsmail’e karşı yapılan bu savaşta Kürtlerin çoğunluğu Safevilere karşı Osmanlının yanında yer alırlar. Ancak Kürtlerin belirli bir ülke sınırları olmadığı için İran tarafında ki Kürtlerin bir kısmı Safevi Şah İsmail’in yanında savaşa girerler.Hatta ünlü Kürt savaşçı Sarubira Şah İsmail’in yanında savaş meydanında cesaretini gösterir. 

Kürtler iki devlet(İran-Osmanlı) arasında kalır ve artık yapılan her savaşta ister bu taraftaki Kürtler olsun ister diğer taraftaki Kürtler olsun ölenler sadece Kürtler oluyordu. Bunun farkına varan Kürtler artık bunun böyle devam edemeyeceğini anlamışlar ki 1608 de Bradost’lu Hani Cengazer öncülüğünde “Dimdim Kalesi” (dımdım) direnişi Kürt tarihinde efsaneleşir.

Ve şah, Emir Hana şöyle seslenir;

Ku te bêaqilîkiriye,

Minbihîstiye te navê şah ser xwedaniye.

Lo-loXano tu kurmancî

Qebûlbike tu vîtacî

Qebûlnakî te dikujim

(Akılsızlık yaptığın;

Kendini şah ilan ettiğini duydum.

Ey, han, sen Kurmancsın,

Tanı benim tacımı,

Tanımazsan, seni öldürürüm!)

Ama Emir Han’ın şaha cevabı nettir:

Tacê te ser serê te be,

Gûnavmesebê te be,

Kuştinamêrawêhebe,

Kurdistanbênavnabe.

(Senin tacın başında kalsın,

Mezhebine tüküreyim senin,

Varsın yiğitler ölsün,

Bir tek Kürdistan onursuz kalmasın!)

Bu cevaptan sonra savaş başlar. (2)

NOT: Hakkâri bölgesi ve çevresinde yaşayanlar iyi bilir; düğün ve şenliklerde “dimdim” (dımdım) denilen ve meydanda elinde sopalarla uzun kuyruk oluşturan insanları kovalayan bir oyun sergilenir. Bunun Dimdim Kelesi Direnişi ile ilgili olup olmadığını Antropolog(kültür bilimci)ler tarafından iyi araştırılası gereken bir konu olduğu görüşündeyim.

İran’da büyük Kürt ayaklanmasından birisi de 1880 yılında Şeyh Ubeydullah Nehri önderliğinde Urmiye ve Van Gölü arasındaki bölgede gerçekleşir. Ve bu bölge kurtarılır. Bağımsızlığı amaçlayan ilk isyan olur. (3)

İran’da 1920-22 yılları arasında Şikak Aşiretinin lideri(Simko ve İsmail Ağa) isyan eder ve tüm kuzey İran Kürdistanı’nı denetimine alır. Ve daha sonra bu bölgeyi bağımsız ilan eden bir manifesto yayınlar. 1931 yılında güney İran Kürdistanı’nda Cafer Sultan tarafından bir isyan gerçekleşir.

O dönemin diktatör Pehlevi lideri Riza Şah (Rıza Pehlevi) İran Güney Kürdistanı’na çok sayıda asker göndererek isyanı bastırır.1924-30 yılları arasında BaneliHame Reşit Şah Bane’de İran’a karşı savaşır. Ancak 1930 yılında isyan bastırılır. 1926’da Kani SananlıMahmud HanMeriwan bölgesinde politik ve siyasi olmayan kısa süreli bir başkaldırı gerçekleştirir. Ancak yetersiz donanım olduğundan ve geniş kitlelere ulaşamadığından isyan bastırılır.(4)

1928-29 yıllarında Mangur Aşireti Molla Halil önderliğinde Mahabad çevresinde merkezi hükümetin baskılarına karşı, özellikle Kürt giysisinin ve Kürtçe konuşmasının yasaklanmasına karşı bir isyan gerçekleşir.İranda Fars olmayan halklara en koyu ulusal baskılar uygulanır.

Bu halkların tarihi, kültürü ve ulusal kültürel mirasları yok edilmeye çalışılır. Yıkıcı bir plan uygulanır kent ve köy adları değiştirilir. Bir çok ulusal gelenek yasaklanır. Ulusal kıyafetlerin giyilmesi yasaklanır. Tek bir ulusun geçerli kılmaya çalışılır. Ünlü ozan Baba Tahir’in Lori lehçesiyle yazılı şiirleri Farsçaya dönüştürülür. Hata RaşidCasemi kültür bakanlığının emriyle “Kürtler ve Onların Etnik Tarihi Kökeni” adı kitabı Kürtlerin bağımsız bir ulus değilde farklı oldukları kanıtlamayı amaçlayan bir kitap yazılır. 

Okullarda resmi kurum ve kuruluşların kitaplarında “farsça konuşun” tabelaları asılır. Ancak Kürtlerin kimlik bilinci o kadar sarsılmazdır ki Şah Rıza’nın ve M. Kemal’in gaddar asimile politikaları tümüyle başarısız kalır.(5)

1939 yılında İnsan Nuri Paşa önderliğinde Ağrı isyanıyla bağlantılı olarak Birha ve Ferzende önderliğindeki Celali Aşiretinin ayaklanması gerçekleşti. Celali aşireti, İran, Türkiye ve Rusya'nın sınırlarının kesiştiği üçgen bölgede Kürd aşiretlerinin en büyük aşiret konfederasyonlarından biridir.

Bu aşiret konfederasyonunun mensupları Kuzey Kürdistan'da Büyük Ağrı ve Doğu Kürdistan'da ise Küçük Ağrı Dağı ve Urmiye bölgesinde yaşıyorlardı. Ayrıca Celalilerin büyük bir sayısıda Kafkas bölgesine ve Sovyet Ermenistan'ına yerleşmişlerdi. Celalilerin bir kesimide Güney Kürdistan'da Şarezor bölgesine yerleşmişlerdi.

Türkiye ve İran tarafından isyan bastırılır.(6)

Almanya 1941’de SSCB’ye saldırmasından sonra müttefikler bir taraftan Alman faşizmine son vermek için savaşıyorlar diğer yandan SSCB’ye yardımın nasıl, hangi taraftan götürüleceği hesaplamaları yapılıyordu. 25 Ağustos 1941’de İran’ınkuzeyiniUrmiye’ye kadar Kızıl Ordu, güneyini Anglo-Amerikan orduları denetim altına alırlar. Mahabad bölgesine ise ne kızıl ordu nede Anglo-Amerikan orduları hâkim idi. Yani burada bir yönetim boşluğu ve iktidar boşluğu yaşanmıştı.

Bütün bu nedenlerden dolayı ilk politik Kürt örgütü “KomelayêJîyanevayêKurd” KJK (Kürt Diriliş Birliği) Mahabad’da oluşur.(16 Ağustos 1942). Komela örgütü ulusal kurtuluşu hedef olarak açıklayan bir yer altı örgütüydü.(7)

Ayrıca Komela İran Kürdistanı’nda ilk güçlü politik bir örgüt olan İran Kürdistan Demokrat Partinin kurulmasında ön ayak olmuştur. Şah Rıza’nın devrilmesi İran’da ki Kürtler için bir dönüm noktası olmuştur. Ancak Komela büyük halk kitlelerine ulaşmamıştır.

Kürdistan Demokrat Partisi (KDP) 16 Ağustos 1945’te Mahabad’da kurulur. Kürdistan Halk Cumhuriyeti Qazi Muhammed öncülüğünde (22 Ocak 1946-Aralık 1946) Mahabad kentinin “Çarçıra” meydanında ilan edilir.

NOT: Özellikle tüm dünyayı sarsan faşizme karşı mücadeleye katılan Sovyet ordusunun İran’da bulunması ve o dönemde Kürtlere destek çıkması Kürt halkının tarihinde ilk kez faşizme ve emperyalizme karşı verilen global özgürlük mücadelesi ile bağlantısının kurmasına katkıda bulunur.

SSCB (Bakırof) Kürtler yardım edeceğini söyler(8)

17 Aralık 1945 yılında Mahabad’da merkez hükümetin son egemenlik aracı olan polis teşkilatını ortadan kaldırır. Polisler silahsızlandırılır. Bunun sonucunda halk iktidarı kendi eline alır ve sivilleri kısa sürede silahlandırırlar. Bu Kürdistan ulusal ordusunun (Sopai Milli Kurdistan) kurulmasına yol açar. Bu yüzden 17 Aralık İKDP (İran Kürdistan Demokrat Parti) tarafından Peşmerge günü ilan edilir. (9)

 “Ey Reqîp” Kürdistan Ulusal Marşı olarak bu dönemde kabul edilir.

Ancak Kürdistan Otonom bölgesi sadece 11 ay varlığını sürdürebilir. Ve otonom bölgenin ilan edildiği Çarçira meydanında Qazi Muhammed, kardeşi Abdulkasımı Sadri Qazi ve kuzeni Muhammed Hüseyin Seyfi Qazi22 Ocak 1946 da sabahın erken saatlerinde idam edilirler. “Eğer Kürtlerin tarihinden bir ders çıkarılacaksa o da bu halkın yok edilemeyeceğidir.” (10)

KAYNAKLAR

1-Arta, Hasan: Kürtler (İng.) Londra 1966.

2-Karataş, Şerife: Avesta Yayınevi, Kürt Kahramanlık Destanı: Dımdım.

3-Celîlê, Celîl: Avesta Yayınevi, 1880 Kürt Ayaklanması; Şeyh Ubeydullah Nehri.

4- Kassemlu, Abdurrahman: Koral Yayınları, Özgürlük Mücadelesinde Kırk Yıl. S: 31,32

1-Kassemlu, Abdurrahman: Koral Yayınları, Özgürlük Mücadelesinde Kırk Yıl. S: 31,34

2-http://ararat-welat.blogspot.com.tr/2010/07/agr-isyannn-iran-ksm.html

HenriField, HozakaniKurd, Wergêran û amadekirdiniHuseyinAhmedCaf, Baxda, Çapxaney Dar El Huriye, 1986, L.80,

7-Kassemlu, Abdurrahman: Koral Yayınları, Özgürlük Mücadelesinde Kırk Yıl.

8-A. Kassemlu Özgürlük Mücadelesinde Kırk Yıl. S:59

9.Kassemlu, Abdurrahman: Koral Yayınları, Özgürlük Mücadelesinde Kırk Yıl. S: 49

10.Colonel W.G. Elphinston: TheKurdishQuestion (Kürt Korunu)İnternationalAffairs, Ocak 1946

 

Bu haber toplam 4824 defa okunmuştur
  • Yorumlar 0
  • Facebook Yorumları 0
    YASAL UYARI: Yazılan yorumlar hiçbir şekilde Hakkarihabertv.com’un görüş ve düşüncelerini yansıtmamaktadır. Yorumlar, yazan kişiyi bağlayıcı niteliktedir.
    Bu habere henüz yorum eklenmemiştir.
Diğer Haberler
  • Yıkma beni anne"30 Nisan 2017 Pazar 10:34
  • Yusuf dedenin torun nöbeti!27 Nisan 2017 Perşembe 14:50
  • Tuğgeneral Tayanç’tan anlamlı mesaj!26 Nisan 2017 Çarşamba 14:38
  • Ters lale şenliği büyük ilgi gördü!24 Nisan 2017 Pazartesi 11:08
  • Oku oku'ki! okuyanlar sussun!23 Nisan 2017 Pazar 13:25
  • Vali Toprak: Hakkari sevdamızdır"20 Nisan 2017 Perşembe 12:33
  • Nisan yağmurları şifa kaynağıdır!19 Nisan 2017 Çarşamba 10:35
  • Üniversitemize sahip çıkalım!18 Nisan 2017 Salı 11:01
  • Peygamber düğününe davetliyiz!18 Nisan 2017 Salı 10:55
  • Seçime doğru!14 Nisan 2017 Cuma 10:44
  • Tüm Hakları Saklıdır © 2012 Hakkari Haber TV | İzinsiz ve kaynak gösterilmeden yayınlanamaz.
    Tel :
    Savaş TAŞ - 0.(546) 273 25 56
    Yusuf TAŞ- 0.(545) 266 87 94 | Haber Scripti: CM Bilişim