Hakkari’nin Sosyal Dokusu

Hakkari Medeniyeti Yazıları – III

Bir medeniyetin asli gücü, yalnızca mazide inşa ettiği eserlerde değil, yetiştirdiği insanın ahlakında, içtimai ilişkilerinde ve birlikte yaşama iradesinde saklıdır.

Hakkari’mizin medeniyet hafızasını idrak etmek istiyorsak dağlarımızı, kalelerimizi, medreselerimizi ve tarihi şahsiyetlerimizi tanımak kadar; ailemizi, aşiretlerimizi, köylerimizi ve toplumsal ilişkilerimizi de anlamamız gerekir.

Çünkü bizim medeniyetimiz yalnızca taşın, toprağın ve tarihi eserlerin değil; insanın, imanın, irfanın, vefanın ve kardeşliğin medeniyetidir.

Bu medeniyetin içtimai hafızasında aşiretlerimizin önemli bir yeri vardır.

Ancak kanaatimce bugün asıl meselemiz, aşiretlerimizin geçmişte ne kadar güçlü olduklarından ziyade, gelecekte toplumumuz için hangi ahlaki ve medeni değerleri üretebilecekleridir.

AŞİRETLERİMİZ: TARİHİ HAFIZAMIZ VE İÇTİMAİ DAYANIŞMAMIZ

Hakkari’mizin zorlu coğrafyası, tarih boyunca insanımızın yaşam biçimini ve toplumsal örgütlenmesini şekillendirmiştir.

Devletin kurumsal imkanlarının sınırlı olduğu dönemlerde aşiretlerimiz; güvenliğin, dayanışmanın, yardımlaşmanın ve toplumsal aidiyetin önemli taşıyıcılarından biri olmuştur.

Bir ailenin sıkıntısı çoğu zaman bütün akrabalarının meselesi sayılmış; düğünlerimiz, taziyelerimiz, zozanlarımız ve paydaş yaşam alanlarımız bu dayanışma kültürü içerisinde şekillenmiştir.

Bugün Hakkari merkezimizden Yüksekova’mıza, Şemdinli’mizden Çukurca’mıza ve Derecik’imize kadar uzanan toplumsal yapımızda bu tarihi mirasın izlerini görmek mümkündür.

Pinyanişî, Ertoşî, Silehî, Dizeyî, Herkî, Gerdî, Doskî, Goyî, Berwarî ve diğer aşiret ve topluluklarımız, farklı tarihi dönemlerde ve yerleşim alanlarında Hakkari havzamızın toplumsal doku inşasında yer almışlardır.

Yüksekova’mızın geniş ovasında, Şemdinli’mizin ve Derecik’imizin
vadilerinde, Çukurca’mızın dağlık yerleşimlerinde ve Cülemerg merkezimizin köylerinde yaşayan aşiretlerimizin her birinin kendine özgü bir hafızası, geleneği ve toplumsal tecrübesi bulunmaktadır.

Bu isimleri anarken maksadımız aşiretlerimiz arasında büyüklük veya üstünlük sıralaması yapmak değildir. Kaldı ki tarihi aşiret coğrafyamız bugünkü idari sınırlarımızdan daha geniştir.

Maksadımız, Hakkari’mizin toplumsal zenginliğini oluşturan bütün bu aidiyetlerin müşterek medeniyetimize kattığı değeri görünür kılmaktır.

Nitekim Hakkâri üzerine yapılan yakın dönem sosyolojik bir araştırma da aşiretlerin güven, aidiyet, yardımlaşma ve sosyal destek bakımından önemli işlevler üstlendiğini ortaya koymaktadır.(1)

Ancak bu tarihi gerçeklik, aşiret yapımızın bütün uygulamalarının doğru olduğu anlamına gelmez.

Aşiretlerimiz dayanışma ürettikleri gibi zaman zaman husumetlerin, kayırmacılığın ve toplumsal ayrışmaların da sebebi olabilmiştir.

Dolayısıyla bizim meselemiz aşiretleri kutsamak veya reddetmek değildir.

Bizim meselemiz, aşiretlerimizin erdemlerini yaşatmak, yanlışlarını ise ahlak ve adalet süzgecinden geçirebilmektir.

AŞİRET AİDİYETİNDEN AHLAKİ MESULİYETE

Aşiret mensubiyeti insanımız için bir aidiyet, tarih ve kültür meselesidir.

İnsanın ailesini, akrabalarını, köyünü, memleketini, ülkesini ve aşiretini sevmesi tabiidir. Ancak bu sevgi, başkalarına karşı üstünlük iddiasına dönüştüğünde ahlaki değerini kaybeder.

Çünkü bizim İslami medeniyet tasavvurumuzda insanın değeri soyuyla, servetiyle, nüfusuyla veya mensup olduğu aşiretin gücüyle ölçülmez.

Rabbimiz şöyle buyurmaktadır:

“Ey insanlar! Şüphesiz biz sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık. Birbirinizi tanımanız için sizi halklara ve kabilelere ayırdık. Allah katında en değerliniz, O’na karşı gelmekten en çok sakınanınızdır.” (2)

Bu ilahi ölçü, aşiretlerimiz açısından da temel bir ahlak ilkesi olmalıdır.

Akrabamızı sevebiliriz; fakat haksızlığını savunamayız.

Kendi insanımıza sahip çıkabiliriz; fakat başkasının hukukunu çiğneyemeyiz.

Bir aşiretin büyüklüğü, kişi sayısıyla değil; adalete bağlılığı, ahlaki duruşu ve halka sunduğu iyiliklerle ölçülmelidir.

Kanaatimce bugün aşiret büyüklerimizin, kanaat önderlerimizin, seyitlerimizin, şeyhlerimizin, melalarımızın ve toplumumuzda sözü dinlenen bütün kıymet ehli şahsiyetlerimizin üzerinde düşünmesi gereken temel meselelerden biri budur.

Aşiretimizin itibarı, başkalarının üzerindeki nüfuzundan değil; halkımıza kazandırdığı adalet, güven ve erdemden neşet etmelidir.

Çünkü güç her zaman erdem değildir. Ama erdemle buluşan güç, toplumsal bir rahmete ve kıymete dönüşebilir.

AŞİRETLERİMİZ TOPLUMSAL BİR ERDEM HAREKETİNE DÖNÜŞEBİLİR Mİ?

Ben bunun mümkün olduğuna canı gönülden inanan insanlardanım.

Hatta Hakkari’mizin yarınları açısından aşiretlerimizin üstlenebileceği en anlamlı sorumluluklardan birinin bu olduğunu tefekkür ediyorum.

Bugün aşiretlerimiz yalnızca düğünlerde, taziyelerde, toplumsal anlaşmazlıklarda veya seçim dönemlerinde gündeme gelen yapılar olmamalıdır.

İlimde, ahlakta, eğitimde, kültürde, toplumsal barışta ve hayır hizmetlerinde de öncü olabilmelidir.

Mesela aşiretlerimiz arasında güzel bir hayır ve iyilik yarışması başlatılamaz mı?

Her aşiretimiz kendi imkanları dahilinde öğrencilerimize burs verebilir. İmkanı olmayan gençlerimizin eğitimine destek olabilir.

Uyuşturucu ve her türlü kötü bağımlılıkla mücadelede ailelerimize yardım ve rehberlik edebilir.

Köylerimizde kütüphaneler kurulmasına katkı sağlayabilir.

Zozanlarımızın, meralarımızın sularımızın ve doğamızın korunmasında erdemli bir mesuliyet üstlenebilir.

Aileler ve şahıslar arasındaki husumetlerin sona erdirilmesinde, hukuka ve insan onuruna saygılı bir barış ve uzlaşma kültürünün gelişmesine öncülük edebilir. Elbette bu minvalde kıymet yüklü çabaları olan rihsipî ve aşiret ve büyüklerimiz mevcuttur. Bunun daha disiplinize ve işlevsel kılınmasıdır derdimiz.

Bütün bunları eda ederken de yardımın ve iyiliğin ölçüsü aşiret mensubiyeti değil, hepimizin iyiliği için hak ve hakkaniyetin ifası olmalıdır.

Düşünelim; Hakkari’mizin farklı aşiretlerinden aşiret büyüklerimiz ve kanaat önderlerimiz bir araya gelip:

“Bu memlekette hiçbir evladımız maddi imkansızlık yüzünden eğitiminden mahrum kalmayacak.” diye müşterek bir irade ortaya koysalar…

Veya:

“Hiçbir ailemizin husumeti çocuklarımıza miras kalmayacak.” deseler…

Bunun içtimai karşılığı ve hem dünyevi hem de uhrevi kazanımı ne kadar muazzam olur.

İşte o zaman aşiretlerimiz yalnızca mazimizin hatırası değil, atimizin de ahlaki ve toplumsal inşa gücü hâline gelecektir.

Aşiretlerimiz arasında bir yarış olacaksa bu, üstünlük yarışı değil; ilimde, ahlakta, adalette, merhamette ve hayırda yarış olmalıdır.

Hayat nizamımızın kaynağı Kur’an’ın bize öğrettiği ölçü de budur:

"...Öyle ise hayırlı işlerde birbirinizle yarışın. Hepinizin dönüşü Allah’adır. O, üzerinde ayrılığa düştüğünüz şeyleri size açıklayacaktır." (3)

ORTAK HAFIZAMIZ VE KARDEŞLİĞİMİZ

Hakkari’mizin toplumsal dokusunu değerlendirirken dilimizin ve tarihi hafızamızın önemini de göz ardı edemeyiz.

Aşiretlerimiz tarihimizin önemli unsurlarındandır. Ancak Hakkarili kimliğimiz aşiret mensubiyetinden daha geniş bir kültürel ve tarihi aidiyeti ifade eder.

Dilimiz, edebiyatımız, musikimiz, dengbêjlerimiz, medreselerimiz, örf ve adetlerimiz müşterek hafızamızın değerleridir.

Ahmedê Xanî’nin düşünce dünyası, Fekîyê Teyran’ın irfanı ve Melayê Bateyî’nin edebi mirası yalnızca bir aşiretin değil, ortak kültürümüzün zenginliğidir.

Bu sebeple aşiretlerimiz arasındaki farklılıkları tefrikanın değil, ortak kültürümüzü zenginleştirmenin vesilesi olarak temaşa etmeliyiz.

Dünümüzde komşuluklar, dayanışmalar ve müşterek hayat tecrübeleri olduğu gibi acılar ve çatışmalar da yaşanmıştır.

Bize düşen, tarihimizin güzellikleriyle iftihar ederken yanlışlarından da ders çıkarabilmektir.

Çünkü kendi kimliğimize sahip çıkmak, başkalarının tarihini ve hukukunu inkar etmeyi gerektirmez.

Bizim İslami ve Kürdî medeniyet anlayışımız, kendi hak ve değerlerinden vazgeçmeden başkalarının varlığına, inancına ve insanlık onuruna saygı göstermeyi de ahlaki bir mesuliyet olarak yükler.

Kendi kimliğine güvenen bir toplum, başkasının kimliğinden korkmaz.

BİRLİĞİMİZİN TEMELİ: ADALET VE MÜŞTEREK AİDİYET

Hakkari’mizde farklı aşiretlerimiz, ailelerimiz, siyasi görüşlerimiz ve yaşam anlayışlarımız bulunmaktadır.

Bu farklılıkları ortadan kaldırmaya çalışmak ne mümkündür ne de gereklidir. İnsani ve İslami olan; farklılıklara karşı toplumsal huzur ve birliktelik için tahammül kültürünü kıymetli kılmaktır.

Çünkü birlik, herkesin aynı düşünmesi değildir.

Birlik; farklılıklarımızı muhafaza ederek ortak değerlerde, ortak iyiliklerde ve ortak mesuliyetlerde buluşabilmektir.

Bizler aynı aşiretten olmayabiliriz.

Aynı siyasi fikri paylaşmayabiliriz.

Hayata aynı pencereden bakmayabiliriz.

Ancak Hakkâri’mizin huzuru, ilimizin geleceği, dilimizin yaşatılması, kültürümüzün korunması ve memleketimizin kalkınması söz konusu olduğunda ortak bir irade ortaya koyabiliriz.

Birbirimizin fikirlerine katılmadan da birbirimizin hukukunu savunabiliriz.

Adalet, bizimle aynı düşünenler için değil, bütün insanlar için geçerli olduğunda hakiki anlamını bulur.

Rabbimizin emri açıktır:

“Bir topluluğa duyduğunuz kin, sizi adaletsizliğe sevk etmesin. Adaletli olun. Bu, takvaya daha yakındır.” (4)

İşte bizim içtimai birlik anlayışımızın temelinde bu ilahî düstur bulunmalıdır.

Ailemiz, köyümüz, aşiretimiz, ilçemiz ve kimliğimiz bizim için değerlidir.

Ancak bunların hiçbiri başka bir insanın hakkını ihlal etmemizin gerekçesi olamaz, olmamalıdır.

Hakkârili olmak, bütün bu aidiyetlerimizin yanında ortak bir memleket sorumluluğu taşımaktır.

Hepimiz Hakkari’yiz; fakat Hakkari hiçbirimizin tek başına mülkü değil, hepimizin ortak emaneti ve sorumluluğudur.

Ben Hakkâri’nin yeni toplumsal sözleşmesinin çok basit bir cümle üzerine kurulabileceğini düşünüyorum:

Hepimiz Hakkâri’yiz.

SON SÖZ: AŞİRETİN GÜCÜNDEN TOPLUMUN ERDEMİNE

Hakkari’mizin yarınlarını inşa ederken mazimizi inkar etmeye değil, geçmişimizden devraldığımız değerleri yeniden anlamlandırmaya ihtiyacımız var.

Aşiretlerimizin dayanışmasını koruyalım.
Akrabalık hukukumuzu yaşatalım.

Misafirperverliğimizi, vefamızı ve büyüğe hürmetimizi muhafaza edelim.

Ancak husumeti, kayırmacılığı, üstünlük iddiasını ve haksız dayanışmayı da aşıp geride bırakalım.

Aşiretlerimizin gücünü birbirimize karşı değil, memleketimizin ortak iyiliği için kullanalım.

Bizim ihtiyacımız olan şey, aşiretlerin birbirine üstünlük sağladığı bir Hakkari değil; aşiretlerimizin ilimde, ahlakta, adalette ve hayırda birbirine örnek olduğu bir Hakkari’dir.

Çocuklarımızı aşiret rekabetinin değil, kardeşlik ve erdem ahlakının mirasçıları olarak yetiştirelim.

Gençlerimize mensubiyetlerinden önce şahsiyetin, güçten önce hakkaniyetin, servetten önce ahlakın, makamdan önce liyakatin değerini öğretelim.

Ve unutmayalım:
Aşiretimizin büyüklüğü, başka aşiretlerden üstün olmamızda değil; insanımıza ne kadar iyilik ulaştırabildiğimizdedir.

Hakkarililiğimizin onuru, başkalarını küçümsemekte değil; kendi değerlerimizi adalet ve erdemle yaşatabilmemizdedir.

Ahlaki duruşumuzun kıymeti ise yalnızca sözümüzde değil; amellerimizde, adaletimizde ve insanlarla kurduğumuz ilişkilerde görünür olmalıdır.

Ben inanıyorum ki Hakkari’mizin aşiretleri, aileleri, kanaat önderleri, alimleri, gençleri ve kadınları bu ortak sorumluluk etrafında buluştuğunda çok daha güçlü bir toplumsal gelecek inşa edebiliriz.

Çünkü medeniyet, yalnızca dünümüzle övünmek değil, geçmişimizin değerleriyle geleceğimize yön verebilmektir.

Ve bizim Hakkari’mizde bu irfanın, bu ahlakın ve bu kardeşliğin erdemli kökleri vardır.

Yeter ki o köklerden yeni husumetler değil, yeni iyilikler ve güzellikler yeşertelim.

Aşiretimiz aidiyetimiz, adaletimiz vazgeçilmezimiz, kardeşliğimiz gücümüz, Hakkâri’miz ortak emanetimiz olsun inşallah.

KAYNAKLAR VE NOTLAR

(1) Yunus Eroğlu, “Toplumsal Güven İnşasında Aşiretlerin Rolü: Hakkari Örneği Üzerine Nitel Bir Araştırma”, e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi, c. 17, sy. 1, 2025, s. 222–243. Aşiretlerin toplumsal güven, dayanışma, aidiyet ve sosyal ilişkilerdeki işlevleri üzerine.

(2) Kur’ân-ı Kerîm, el-Hucurât, 49/13.

(3) Kur’ân-ı Kerîm, el-Mâide, 5/48.

(4) Kur’ân-ı Kerîm, el-Mâide, 5/8.

Nihat Gür
Hakkâri Medeniyeti Yazıları – III

Gelecek yazı:

Dil, Edebiyat ve Kültür: Hakkari’nin Sözlü ve Yazılı Mirası