Nevzat Kızılban
Üç Kitap, Üç Emir: İnsanlık Nerede Yanıldı?
İnsanlık tarihinin en derin kırılmaları, kutsal metinlerin vaaz ettiği yüce ilkelerle, o ilkelerin taşıyıcısı olduğunu iddia eden insanların gündelik pratikleri arasındaki mesafeden doğar. Bugün zihinlerde yankılanan o çarpıcı üçlü önerme —"İncil'in ilk emri sev'dir, Tevrat'ın ilk emri yaşat'tır, Kur'an'ın ilk emri oku'dur; Hıristiyan sevmedi, Yahudi yaşatmadı, Müslüman okumuyor"— yalnızca bir sitem ya da keskin bir genelleme değildir. O, semavi dinlerin özünde yatan kurucu değerlerin, tarih ve coğrafya içinde nasıl bir sınavdan geçtiğini gösteren sert bir ayna, insanın kendi gölgesine bakma cesaretidir.
İncil ve Sevgi: Evrensel Kucaklaşmadan Daralan Sınırlara
İncil geleneğinde sevgi, yalnızca duygusal bir yakınlık ya da bireysel bir erdem değil, varoluşun merkezindeki temel yasadır. "Komşunu kendin gibi sev" çağrısı, insanı ötekinin sınırlarına taşıyan, merhameti ve bağışlayıcılığı insan ilişkilerinin kurucu harcı kılan devrimci bir ilkedir.
Ne var ki tarih, bu sevgi çağrısının zamanla nasıl kurumsal kalıplara, kimlik siyasetlerine ve dışlayıcı sınırlandırmalara sıkıştırıldığına defalarca tanık oldu. Sevginin evrensel dili, yer yer "bizden olan" ile "öteki" arasına çekilen duvarlarla zayıfladı; merhamet, güç ve hakimiyet hesaplarının gölgesinde kaldığında ise ilk emrin o saf ışıltısı sönükleşti. Bir inancın en büyük sınavı, kendi mensuplarının o inancı ne kadar sahiplendiğinden ziyade, farklı olana nasıl davrandığında ortaya çıkar.
Tevrat ve Yaşam: Kutsal Emanetten Hayatta Kalma Refleksine
Tevrat'ın yaşamı önceleyen vurgusu, insan canını mutlak bir değer olarak konumlandırır. Bir canı kurtarmanın bütün bir insanlığı kurtarmakla eşdeğer görülmesi, yaşama hakkını dokunulmaz kılan son derece güçlü bir ahlaki zemindir.
Ancak tarihsel travmalar, sürgünler, dışlanmalar ve bitmek bilmeyen güvenlik kaygıları, bu yaşam merkezli ethosun zamanla nasıl kırılganlaştığını ve ters yüz edilebildiğini gösterir. Kendi varlığını koruma içgüdüsü, başkasının yaşam hakkını gözeten evrensel bir hukuka dönüşemediğinde; kutsal metnin "yaşat" emri, yerini kaygıların ürettiği sertliğe ve dışlayıcı politikalara bırakabilir. Yaşatmak, yalnızca kendi nefesini korumak değil, başka nefeslerin de var olma hakkını savunmaktır.
Kur'an ve "Oku": Harflerin Ötesindeki Hakikat ve Tefekkür
Kur'an'ın "Oku" emri, yalnızca sayfaları çevirmek ya da metni seslendirmekle sınırlı değildir. O; evreni, tarihi, insanı ve vicdanı okumaktır; sorgulamak, anlamak, akletmek ve hakikatin izini sürmektir. İslam medeniyetinin parlak dönemlerinde bu emir, bilimde, felsefede, sanatta ve toplumsal adalette insanlığı ileri taşıyan bir dinamizme dönüşmüştü.
Bugün ise "okumamak" yalnızca eline kitap almamak anlamına gelmiyor. Metni bağlamından kopararak ezberlemek, düşünmeden tekrarlamak, eleştirel aklı askıya almak ve çağın sorunlarına akıl ve vicdanla yanıt üretememek de bir tür okumama halidir. İdrak durduğunda, inanç derinleşmek yerine donuklaşır; canlı bir rehber olmaktan çıkıp yalnızca alışkanlığa dönüşür.
Ayna Kime Tutuluyor?
Bu üçlü cümlenin asıl gücü, hiçbir inancı temize çıkarmaması ve hiçbir insanı muaf tutmamasıdır. İncil'in sevgisi, Tevrat'ın yaşatma ilkesi ve Kur'an'ın okuma çağrısı, aslında birbirinden kopuk üç ayrı dünya değil; insanı insan kılan ortak bir vicdanın üç farklı veçhesidir.
"Sorun kutsal metinlerin eksikliğinde değil; insanın kendi zaaflarını, korkularını ve çıkarlarını kutsal kelimelerin önüne geçirmesindedir."
Bugün dünyanın dört bir yanında yaşanan acılar, kutuplaşmalar ve vicdan yaraları bize şunu hatırlatıyor: Hiçbir inanç, mensuplarının hatalarından dolayı bütünüyle yargılanamaz; ama hiçbir inanç mensubu da "Benim kitabım bunu emrediyor" diyerek kendi eylemlerinin sorumluluğundan kaçamaz.
Belki de yeniden başlamak için büyük iddialara değil, çok yalın bir samimiyete ihtiyacımız var: Sevmeyi yalnızca kendi benzeyenimizle sınırlamayan bir yüreğe, yaşatmayı kendi güvenliğimizin ötesine taşıyan bir adalet duygusuna ve okumayı ezberin ötesinde bir hakikat arayışına dönüştüren uyanık bir akla. Çünkü kelam her zaman orada duruyor; onu hayata geçirecek olan ise insanın ta kendisi.