Ekonomi literatüründe "kriz" kelimesi; daralan piyasaları, düşen alım gücünü, enflasyonu, işsizliği ve arz-talep dengesizliklerini tanımlamak için kullanılır. Yıllardır ekranlarda, sokak röportajlarında ve akademik oturumlarda bu kavramı tartışıp duruyoruz. Çözüm arıyor, reçeteler yazıyor, rakamları alt alta koyup çıkarıyoruz.
Fakat bazen meseleye bakış açımızda köklü bir yanlışlık, temel bir optik hatası olabilir. Belki de ortada teknik anlamda bir "ekonomik kriz" yoktur; belki de adını koyamadığımız ya da koymaktan çekindiğimiz çok daha yapısal, çok daha ezeli bir matematiksel uyumsuzlukla karşı karşıyayızdır.
O, çarpıcı tespiti hatırlayalım: “Ülkede ekonomik kriz falan diye bir olgu yok; olan şeyler, sadece halkın çalışma hızı ile onların çalma hızı arasında eşitlik yok, denge yok. Çalma hızı çalışma hızını geçiyor, siz de bunu ekonomik kriz diye algılıyorsunuz büyük yanlış yapıyorsunuz.”
Bu cümle, ilk bakışta ironik bir sokak söylemi gibi durabilir. Ancak üzerinde biraz düşünüldüğünde, toplumun iktisadi ruh halini, adaletsizlik algısını ve çarkların dönme biçimini anlatan kusursuz bir röntgen filmi niteliğindedir.
Çarklar Kimin İçin Dönüyor?
Bir ekonomide temel kural basittir: Üretim, alın teri, katma değer ve bölüşüm. Halk sabahın seherinden gece yarısına kadar çalışır, didinir, ter döker. Fabrikada, tarlada, plazada, şantiyede ya da tezgâh başında üretilen her değer, bu ülkenin gayri safi millî hasılasını oluşturur. Halkın çalışma hızı, bu çarkın dönmesini sağlayan ana yakıttır.
Problem tam da bu noktada başlar. Üretilen değer adil bir şekilde bölüşülmediğinde, yani emeğin karşılığı hak edene gitmediğinde ortada bir sistem arızası belirir. Eğer bir toplumda gayri meşru bir kazanç mekanizması, kayırma ağları, rant ekonomisi ve denetlenemeyen bir haksız zenginleşme hızı (yani "çalma hızı"), toplumun ürettiği ve kazandığı hızı ("çalışma hızı") geride bırakırsa, iktisadi dengeler altüst olur.
Halk yoksullaşır, çünkü terinin karşılığı masada kalmaz. Piyasalar daralır, çünkü alım gücü buharlaşır. Enflasyon tırmanır, çünkü gelir adaletsizliği fiyat istikrarını da bozar. Biz ise tüm bu sonuçlara bakıp adına "ekonomik kriz" deriz. Oysa kriz, sistemin kendisinin arızalı olmasından değil, hızlar arasındaki bu acımasız ve ahlaki açıdan kabul edilemez dengesizlikten beslenmektedir.
Hızların Yarışı ve Toplumsal Yorgunluk
Bugün milyonlarca insan geçim derdiyle boğuşuyorsa, bu durum sadece küresel enflasyonist dalgalarla ya da yanlış faiz politikalarıyla açıklanamaz. İşin özünde bir "hız rejimleri çatışması" vardır:
Çalışma Hızı: Doğrusal, yavaş, sabırlı ve alın terine dayalıdır. Bir kişinin maaşla çalışarak bir ev, bir araba ya da sadece insan onuruna yaraşır bir hayat kurma hızı belirli matematiksel sınırlamalara tabidir.
Çalma Hızı (Rant ve Haksız Kazanç): Üsteldir (eksponansiyel). Kural tanımadığı, emek harcamadığı ve hiçbir değere mal olmadığı için katlanarak büyür.
Çalışma hızı ile çalma hızı arasındaki makas açıldıkça, toplumsal adalet duygusu da yara alır. İnsanların sisteme olan inancı zedelenir. "Ne kadar çalışırsam o kadar kazanırım" denklemi bozulduğunda, geriye sadece tükenmişlik hissi ve derin bir güvensizlik kalır.
Teşhisi Doğru Koymak
Eğer ortada geleneksel anlamda bir kriz değil, bir "hız ve adalet dengesizliği" varsa; o zaman çözümü reçetelerde, faiz oranlarında ya da geçici ekonomik paketlerde aramak eksik kalacaktır.
Mesele, çalışma hızının ödüllendirildiği, emeğin yüceltildiği ve her türlü haksız kazanç mekanizmasının frenlendiği bir adalet rejimini tesis etmektir. Halkın alın teriyle kazandığı mesai, sistemin denetimsiz boşluklarından sızan gayri meşru kazanç hızını alt etmediği sürece, biz daha çok "kriz" tartışmaları yapar, asıl sorunun etrafında dönüp dururuz.
Büyük yanlıştan dönmenin vakti gelmiştir: Sorun paramızın değer kaybetmesi değil, emeğimizin değerinin çalınmasıdır. Hızları eşitlemediğimiz sürece, krizler bitmez; sadece ad değiştirir.
